Dzień Edukacji Narodowej jest przede wszystkim okazją do wyrażenia wdzięczności nauczycielom i wychowawcom za ich codzienną pracę. Warto jednak wykorzystać tę datę również do rozmowy o warunkach, w jakich realizują swoją misję, oraz o znaczeniu nauki odbywającej się poza murami szkoły. Właśnie w tym obszarze od wielu miesięcy spotykają się działania Europejskiego Stowarzyszenia Przedsiębiorców Turystycznych, oczekiwania środowiska oświatowego i potrzeby uczniów.

Turystyka szkolna nie jest wyłącznie sposobem organizowania czasu wolnego. Pozwala poznawać historię, kulturę i środowisko naturalne w bezpośrednim kontakcie z miejscami i ludźmi, rozwija samodzielność, umiejętność współpracy i odpowiedzialność. Jej edukacyjna i wychowawcza funkcja wynika również z rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 25 maja 2018 r., które wprost dopuszcza współdziałanie szkół ze stowarzyszeniami i innymi podmiotami zajmującymi się krajoznawstwem i turystyką.

W ESPT zwracamy uwagę, że to współdziałanie musi mieć charakter systemowy. Nie wystarczy zachęcać szkoły do organizowania kolejnych wycieczek. Potrzebne są przepisy możliwe do zastosowania w praktyce, stabilne zasady finansowania, poszanowanie praw i czasu pracy nauczycieli oraz czytelny podział odpowiedzialności za bezpieczeństwo uczestników. Z tej perspektywy podejmujemy interwencje, uczestniczymy w debatach naukowych i przygotowujemy propozycje zmian prawa.

Jesienią 2025 r. poważne trudności wywołały zmienione zasady rozliczania nauczycielskich godzin ponadwymiarowych. Wątpliwości dotyczące wynagrodzenia za zajęcia, które nie dochodziły do skutku z przyczyn niezależnych od nauczyciela, a także udziału pedagogów w wycieczkach, stały się jednym z powodów rezygnowania przez szkoły z wcześniej planowanych wyjazdów. Skutki dotykały równocześnie nauczycieli, uczniów i ich rodziców oraz przedsiębiorców turystycznych, przewoźników, przewodników i instytucje przyjmujące grupy szkolne.

22 października 2025 r. ESPT skierowało apel do Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Sportu i Turystyki oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wskazaliśmy, że rozwiązanie problemu nie powinno polegać na przeciwstawianiu prawa nauczycieli do wynagrodzenia interesowi uczniów w korzystaniu z edukacji poza szkołą. O sprawie i stanowisku Stowarzyszenia informowała również „Rzeczpospolita” 29 października 2025 r.

Zmiany Karty Nauczyciela obowiązujące od 1 stycznia 2026 r. uporządkowały część problemów związanych z wynagrodzeniem za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe. Stowarzyszenie przygotowało szczegółową analizę nowych regulacji, wskazując zarazem na zagadnienie, którego ustawodawca nie rozstrzygnął w sposób kompleksowy: czas pracy i wynagradzanie nauczycieli faktycznie sprawujących opiekę nad uczniami podczas wyjazdów wielodniowych, także poza zwykłym rozkładem zajęć.

W naszej ocenie planowanie wycieczki powinno uwzględniać rzeczywisty czas wykonywania obowiązków, odpowiednią liczbę opiekunów, możliwość odpoczynku i jasne ustalenie odpowiedzialności. Organizator turystyki może przejąć znaczną część zadań logistycznych i odpowiedzialności związanej z wykonaniem imprezy turystycznej, ale nie zastępuje nauczyciela w wykonywaniu jego ustawowych obowiązków pedagogicznych i opiekuńczych. Dobrze skonstruowane zasady współpracy powinny respektować obie te role.

Ważną część naszej aktywności stanowi przeciwdziałanie organizowaniu imprez turystycznych z naruszeniem przepisów. Dotyczy to również kolonii, obozów sportowych oraz wyjazdów kierowanych do dzieci i młodzieży. ESPT analizuje oferty, sygnalizuje nieprawidłowości właściwym organom i prowadzi działania edukacyjne, w tym w ramach inicjatywy „Zanim wyślesz dziecko…”. Zwracamy przy tym uwagę, że podmiot prowadzący działalność oświatową, sportową czy społeczną nie jest automatycznie zwolniony z obowiązków wynikających z przepisów o imprezach turystycznych, jeżeli konkretny sposób organizacji wyjazdu spełnia przesłanki ich zastosowania.

Równocześnie nie każda szkolna wycieczka jest imprezą turystyczną w rozumieniu ustawy z 24 listopada 2017 r. Ocena wymaga uwzględnienia rodzaju świadczeń, modelu ich łączenia, sposobu oferowania oraz ewentualnych wyłączeń ustawowych. Dlatego postulujemy precyzyjne rozgraniczanie obowiązków szkoły, nauczycieli, organizatora turystyki i innych podmiotów. Ochrona ucznia nie może opierać się na niejasności co do tego, kto odpowiada za poszczególne elementy wyjazdu.

Problemy te przedstawialiśmy także w Sejmie. 14 maja 2026 r., podczas posiedzenia podkomisji do spraw sportu dzieci i młodzieży, odnosiliśmy się do zasad organizowania obozów sportowych. 26 maja 2026 r., przy okazji wspólnego posiedzenia trzech komisji rozpatrujących sprawozdanie Rzecznika Praw Dziecka, zwracaliśmy uwagę na zagadnienia bezpieczeństwa niepełnoletnich podróżnych i odpowiedzialności podmiotów organizujących wyjazdy. Z kolei 16 lipca 2026 r. podczas posiedzenia Komisji Edukacji i Nauki podnosiliśmy problem rzeczywistej dostępności wycieczek szkolnych dla uczniów z niepełnosprawnościami, w tym dodatkowych kosztów transportu i opieki.

Od strony społecznej podobne założenia towarzyszą akcji „Wakacje Marzeń”, wspieranej przez środowisko branżowe: możliwość poznawania świata i korzystania z wartościowego wypoczynku nie powinna zależeć wyłącznie od sytuacji materialnej dziecka. W ten sposób rozmowa o prawie turystycznym łączy się z szerszą dyskusją o wyrównywaniu szans edukacyjnych i społecznych.

W dniach 13–15 marca 2026 r. Międzynarodowe Targi Turystyki Szkolnej i Młodzieżowej w Poznaniu, odbywające się w ramach Targów Edukacyjnych, stworzyły przestrzeń do rozmów przedstawicieli szkół, organizatorów turystyki i partnerów branży. Hasło „Edukacja w podróży” oddawało kierunek, który ESPT konsekwentnie popiera: traktowanie wyjazdów jako części procesu kształcenia, wymagającej profesjonalnego przygotowania i współdziałania wielu środowisk.

Jeszcze szerszy, naukowy wymiar tej dyskusji przyniosło I Forum Prawa Turystycznego „Turystyka szkolna. Aspekty prawne”, zorganizowane w Krakowie w dniach 17–18 kwietnia 2026 r. przez Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK oraz Zakład Prawa i Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Akademii Kultury Fizycznej w Krakowie. W przygotowanie programu istotnie zaangażowany był dr Piotr Cybula.

Prezes ESPT Łukasz M. Mikosz wystąpił jako prelegent z referatem „Szara strefa w turystyce szkolnej: identyfikacja zjawiska, luki systemowe oraz realne narzędzia przeciwdziałania”. Wystąpienie poświęcone było praktycznym problemom kwalifikowania działalności organizatorów, lukom w nadzorze i możliwościom skuteczniejszego egzekwowania obowiązujących przepisów. Obecność podczas wydarzenia przedstawicieli nauki, administracji publicznej oraz praktyków prawa i turystyki pozwoliła skonfrontować doświadczenia rynku z rozwiązaniami proponowanymi w literaturze i praktyce stosowania prawa. Program i materiały konferencji są dostępne na stronie „Prawo Turystyczne”.

Najbardziej rozbudowanym przedsięwzięciem legislacyjnym dotyczącym ostatnio turystyki szkolnej były prace nad projektem ustawy o wychowaniu patriotycznym (druk sejmowy nr 671). Projekt przewidywał między innymi rozwiązania dotyczące organizowania przez szkoły wyjść i wycieczek o określonej tematyce. ESPT pozytywnie oceniało sam kierunek wzmacniania edukacji poprzez poznawanie dziedzictwa narodowego, historii i gospodarki, ale wskazywało na istotne wątpliwości dotyczące wykonania nowych obowiązków.

30 lipca 2026 r. podczas posiedzenia Komisji Edukacji i Nauki przedstawiliśmy ustnie najważniejsze uwagi, przekazując także pisemne stanowisko wraz z propozycjami poprawek. Zwracaliśmy uwagę na potrzebę precyzyjnego określenia częstotliwości wycieczek, powiązania obowiązków szkół z realnym źródłem finansowania, uwzględnienia różnic między małymi i dużymi placówkami oraz respektowania przepisów o imprezach turystycznych tam, gdzie znajdują zastosowanie. Podnosiliśmy również konieczność uwzględnienia pełnej ceny profesjonalnie organizowanego wyjazdu, a nie jedynie katalogu pojedynczych rachunków za autokar, nocleg czy bilety wstępu.

W toku dalszych prac sejmowych projekt uległ zmianie. W tekście uchwalonym 18 września 2026 r. doprecyzowano częstotliwość proponowanych wyjść i wycieczek, wiążąc ją z cyklem kształcenia, oraz przewidziano mechanizm publicznego dofinansowania. Rozwiązania te odpowiadały kierunkowi części uwag zgłaszanych przez ESPT, choć nie przesądza to o wyłącznym wpływie naszego stanowiska na treść poprawek. W dalszym ciągu nie rozstrzygnięto dostatecznie kwestii kosztów kwalifikowanych, zasad współpracy z profesjonalnymi organizatorami i modelu zapewniającego rzeczywistą dostępność wyjazdów dla mniejszych szkół. Szczegółowe porównanie opublikowaliśmy już we wrześniu w materiale „Kropla drąży skałę. Uwagi ESPT a ustawa o wychowaniu patriotycznym”.

ESPT kontynuowało zgłaszanie argumentów na etapie senackim oraz śledzi dalsze losy ustawy. Niezależnie od ostatecznej decyzji parlamentu zasadnicze pytania pozostają aktualne: jak finansować edukację poprzez krajoznawstwo, jak zapewnić uczniom równy dostęp do wartościowych wyjazdów i jak organizować je bez obciążania nauczycieli zadaniami wykraczającymi poza odpowiednio zaplanowane obowiązki. Obowiązek bez środków może być niewykonalny, a samo wykreślenie obowiązku nie rozwiązuje problemu dostępności turystyki szkolnej.

Nasze propozycje nie sprowadzają się do żądania zwiększenia kwot dotacji. Równie istotna jest konstrukcja mechanizmu finansowego. Jeżeli szkoła nabywa od legalnie działającego organizatora imprezę turystyczną, płaci za usługę obejmującą nie tylko transport i noclegi, lecz także przygotowanie programu, zawarcie umów z dostawcami, zapewnienie wymaganych zabezpieczeń, organizację świadczeń oraz odpowiedzialność za prawidłowe wykonanie umowy. Wynagrodzenie przedsiębiorcy i koszty organizacji są składnikami tej ceny, a nie wydatkiem, który można uznać za zbędny.

Podnosimy również problem finansowania wyjazdów w małych szkołach. Część kosztów, takich jak wynajem autokaru, praca przewodnika czy organizacja programu, ma charakter stały. Przeliczanie dofinansowania wyłącznie na jednego ucznia może prowadzić do nierównych możliwości organizowania wyjazdów w szkołach różnej wielkości. Dlatego postulowaliśmy rozważenie modelu uwzględniającego zarówno część stałą, jak i liczbę uczestników, a także rzeczywistą cenę imprezy turystycznej. Finansowanie musi ponadto uwzględniać potrzeby uczniów wymagających dodatkowej opieki i dostosowanego transportu.

Ten temat łączy debatę nad wychowaniem patriotycznym z szerszymi pracami dotyczącymi turystyki społecznej, edukacji włączającej i jakości usług. W naszej ocenie ministerstwa właściwe do spraw edukacji i turystyki, samorządy, przedstawiciele nauczycieli oraz branża turystyczna powinny wspólnie wypracować zasady, które zapewnią szkołom przewidywalność, a uczniom rzeczywistą możliwość uczestnictwa w wyjazdach.

Zaangażowanie Stowarzyszenia nie kończy się na przedstawianiu opinii o projektach ustaw. Przykładem praktycznego wykorzystania parlamentarnej ścieżki dialogu było posiedzenie 30 lipca 2026 r. podkomisji stałej do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi, samorządowymi i związkami zawodowymi. ESPT wnioskowało o włączenie do planu prac odrębnego zagadnienia poświęconego organizowaniu obozów i wyjazdów dzieci i młodzieży przez uczniowskie kluby sportowe i inne organizacje pozarządowe, ze szczególnym uwzględnieniem obowiązków prawnych, właściwości organów nadzoru, wpisów i zabezpieczeń finansowych.

Z oficjalnego zapisu posiedzenia wynika, że przewodniczący zaproponował uzupełnienie planu pracy podkomisji o ten temat; plan przyjęto bez sprzeciwu. Jest to konkretny rezultat inicjatywy ESPT, choć samo uwzględnienie punktu w planie nie oznacza jeszcze rozwiązania przedstawionych problemów. Zamierzamy konsekwentnie zabiegać o praktyczne wnioski z tej dyskusji, w szczególności o większą spójność działań administracji oświatowej, turystycznej i organów nadzoru.

Najważniejsze etapy naszej aktywności

W Dniu Edukacji Narodowej chcemy przede wszystkim podziękować nauczycielom. To ich codzienna praca sprawia, że również podróż, spotkanie z historią czy poznawanie przyrody mogą stać się prawdziwą lekcją. Zadaniem instytucji publicznych, organizacji społecznych i przedsiębiorców jest tworzenie takich warunków, aby nauczyciele mogli tę misję realizować bezpiecznie, odpowiedzialnie i z należnym im wsparciem.

Wszystkim nauczycielom, wychowawcom i pracownikom oświaty składamy najlepsze życzenia: satysfakcji z wykonywanej pracy, należnego uznania, wytrwałości oraz niegasnącej radości z odkrywania świata wspólnie z uczniami.

Dokumentacja działań ESPT

Udostępniamy oficjalne zapisy wybranych posiedzeń komisji i podkomisji parlamentarnych, podczas których przedstawiciel Stowarzyszenia zabierał głos w sprawach dotyczących edukacji, turystyki dzieci i młodzieży oraz bezpieczeństwa wyjazdów. Pozwalają one zapoznać się bezpośrednio z argumentacją i przebiegiem dyskusji, nie tylko z jej omówieniem.

Stanowiska, opracowania i inne materiały źródłowe

• Apel ESPT dotyczący wynagrodzeń nauczycieli – publikacja „Rzeczpospolitej” z 29 października 2025 r.
• Analiza ESPT: wynagrodzenie nauczycieli a wycieczki szkolne, styczeń 2026 r.
• I Forum Prawa Turystycznego w Krakowie – program i nagrania konferencji.
• Opracowanie ESPT: uwagi do ustawy o wychowaniu patriotycznym i ich odzwierciedlenie w pracach sejmowych.
• Senat RP: druki 840, 840 A, 840 Z i poprawki z 13 października 2026 r.
• Rozporządzenie MEN z 25 maja 2018 r. w sprawie organizowania krajoznawstwa i turystyki.
• „Wakacje Marzeń” 2026 – inicjatywa na rzecz dzieci z placówek opiekuńczo-wychowawczych.